چپهای ایران به جنبشها، احزاب و گروههای سیاسی اشاره دارند که ایدئولوژیهای سوسیالیستی، کمونیستی، مارکسیستی یا ضدسرمایهداری را دنبال میکنند. این جریانها در تاریخ معاصر ایران نقش مهمی داشتهاند، از مبارزه علیه رژیم پهلوی تا مشارکت در انقلاب ۱۳۵۷ و سپس سرکوب توسط جمهوری اسلامی. چپ ایرانی اغلب با مفاهیمی مانند عدالت اجتماعی، مبارزه طبقاتی، ضدامپریالیسم و حقوق کارگری همراه است، اما با چالشهایی مانند وابستگی به قدرتهای خارجی (مانند شوروی) و درگیریهای داخلی مواجه بوده. امروزه، بسیاری از این گروهها در اپوزیسیون خارج از کشور فعال هستند و برخی به عنوان “چپ نوین” یا “دموکراتیک” ظاهر شدهاند. در ادامه، تاریخچه، انواع کلیدی و وضعیت فعلی آنها را بر اساس منابع معتبر بررسی میکنم:
تاریخچه چپ در ایران
- دوران اولیه (اوایل قرن ۲۰): چپگرایی در ایران با تأثیر انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ روسیه آغاز شد. نخستین حزب کمونیست ایران در ۱۲۹۹ (۱۹۲۰) توسط حیدر عمواوغلی تأسیس شد و به عنوان اولین حزب کمونیست آسیایی شناخته میشود. این حزب بر حقوق کارگران و دهقانان تمرکز داشت و در جنبش جنگل (میرزا کوچک خان) نقش داشت، اما در ۱۳۰۹ توسط رضاشاه ممنوع شد.
- دوران پهلوی دوم: حزب توده ایران در ۱۳۲۰ (۱۹۴۱) تأسیس شد و به عنوان بزرگترین حزب چپ تاریخ ایران، وابسته به شوروی بود. این حزب در بحران آذربایجان (۱۳۲۴-۱۳۲۵) نقش داشت و از مصدق حمایت کرد، اما پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ سرکوب شد. در دهه ۱۳۴۰-۱۳۵۰، گروههای چریکی مانند سازمان چریکهای فدایی خلق و مجاهدین خلق (ابتدا با ایدئولوژی مارکسیست-اسلامی) علیه شاه مبارزه مسلحانه کردند.
- پس از انقلاب ۱۳۵۷: چپها ابتدا با خمینی متحد شدند اما سرکوب گردیدند. حزب توده از جمهوری اسلامی حمایت کرد اما در ۱۳۶۱ منحل شد. گروههای چریکی مانند فداییان خلق شکاف خوردند (اکثریت و اقلیت). در دهه ۱۳۶۰، جناح چپ جمهوری اسلامی (مانند میرحسین موسوی) دولت را اداره کرد و بر اقتصاد دولتی و عدالت اجتماعی تأکید داشت، اما پس از مرگ خمینی، این جناح به حاشیه رانده شد و به اصلاحطلبان تبدیل گردید.
- دوران معاصر: پس از سرکوب دهه ۱۳۶۰ (مانند اعدامهای ۱۳۶۷)، بسیاری از چپها به خارج مهاجرت کردند. امروزه، چپ ایرانی بیشتر در دیاسپورا فعال است و با مسائل مانند فمینیسم، محیط زیست و دموکراسی ترکیب شده، اما همچنان با اتهاماتی مانند “ضدایرانی” یا “پوپولیسم” مواجه است.
انواع گروهها و احزاب چپ در ایران
چپ ایرانی متنوع است و شامل شاخههای کمونیستی، سوسیالیستی، مائوئیستی و چپ نوین میشود. بسیاری از این گروهها تاریخی هستند و برخی هنوز فعالاند، اغلب در اپوزیسیون:
- احزاب کمونیستی وابسته به شوروی (ستالینیستی): حزب توده ایران (تأسیس ۱۳۲۰)، که بر مبارزه طبقاتی و اتحاد با شوروی تمرکز داشت. امروزه، شاخهای از آن در خارج فعال است. مثال دیگر: حزب کمونیست ایران (تأسیس ۱۳۶۲ توسط اتحاد فداییان کمونیست).
- گروههای چریکی مارکسیست-لنینیست: سازمان چریکهای فدایی خلق ایران (تأسیس ۱۳۴۹)، که مبارزه مسلحانه علیه شاه و سپس جمهوری اسلامی کرد. پس از شکاف، شاخه اکثریت (فداییان خلق اکثریت) با رژیم همکاری کرد و شاخه اقلیت (فداییان خلق اقلیت) اپوزیسیون ماند.
- احزاب مائوئیستی: حزب رنجبران ایران (تأسیس ۱۳۵۷) و سازمان رزمندگان (سربداران)، که بر انقلاب دهقانی و جنگ چریکی تأکید داشتند. این گروهها در دهه ۱۳۶۰ فعال بودند اما سرکوب شدند.
- چپ اسلامی یا ترکیبی: سازمان مجاهدین خلق (ابتدا مارکسیست-اسلامی، بعداً سکولار) و جناح چپ جمهوری اسلامی (مانند سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، که بعداً منحل شد).
- چپ نوین یا دموکراتیک: حزب چپ ایران (فداییان خلق، تأسیس ۱۳۹۷)، که بر دموکراسی، سکولاریسم و حقوق بشر تمرکز دارد. دیگر مثالها: حزب کارگران کمونیست ایران (WPI) و اتحاد جمهوریخواهان ایران (با عناصر چپ).
- گروههای قومی-چپ: مانند کومله (حزب کمونیست کردستان ایران) و حزب دموکرات کردستان ایران (با عناصر چپ)، که در مناطق کردستان فعال هستند و بر خودمختاری تأکید دارند.
وضعیت فعلی و چالشها
در حال حاضر، چپ ایرانی عمدتاً در خارج از کشور (مانند اروپا و آمریکا) فعال است و در اپوزیسیون علیه جمهوری اسلامی شرکت دارد. گروههایی مانند حزب چپ ایران و فداییان خلق در ائتلافهایی مانند “همگامی برای جمهوری سکولار دموکرات” شرکت میکنند. با این حال، چپ با انتقاداتی مانند “خیانت به انقلاب” (حمایت اولیه از خمینی)، وابستگی خارجی و عدم محبوبیت در میان نسل جوان مواجه است. پستهای اخیر در X نشاندهنده تنشهای داخلی است، مانند انتقاد از فرخ نگهدار (از فداییان خلق) برای توجیه سرکوبهای رژیم، که او را “دشمن ایران” مینامند. همچنین، چپ در دیاسپورا با مسائل پوپولیسم و کارگرزدایی دستوپنجه نرم میکند و تلاش دارد با جنبشهای مدرن مانند زن، زندگی، آزادی همسو شود.
توجه کنید که دیدگاهها درباره چپ ایرانی متنوع است: برخی آن را نماد عدالت میدانند، در حالی که دیگران آن را عامل شکست انقلاب یا ضدایرانی میبینند. این جریانها اغلب با ملیگرایی در تضاد هستند و در طول تاریخ، تغییرات ایدئولوژیک زیادی داشتهاند.
نظرسنجی