جنبشهای جداییطلب در ایران عمدتاً به گروههای قومی اقلیت مربوط میشوند که اغلب به دلیل تبعیض اقتصادی، فرهنگی و سیاسی، خواستار استقلال یا خودمختاری هستند. این جنبشها معمولاً در مناطق مرزی متمرکز هستند و برخی از آنها سابقهای تاریخی دارند، مانند پس از انقلاب ۱۹۷۹ یا دوران پهلوی. با این حال، بسیاری از این گروهها توسط دولت ایران به عنوان تروریستی شناخته میشوند و فعالیتهایشان اغلب با درگیریهای مسلحانه همراه است. توجه کنید که برخی تحلیلها تأکید میکنند این جنبشها بیشتر به دنبال حقوق خودمختاری در چارچوب ایران هستند تا جدایی کامل، و ادعاهای جداییطلبی گاهی اغراقآمیز است. در ادامه، اصلیترین انواع آن را بر اساس مناطق قومی و گروههای کلیدی فهرست میکنم، بر اساس منابع معتبر:
- جنبشهای کردی (Kurdish Separatist Movements): این جنبشها در مناطق غربی ایران (کردستان ایران) فعال هستند و اغلب خواستار تشکیل کردستان بزرگ یا استقلال شرقی کردستان هستند. سابقه آنها به اوایل قرن ۲۰ بازمیگردد، از جمله جمهوری کوتاهمدت مهاباد در ۱۹۴۶. گروههای کلیدی:
- حزب دموکرات کردستان ایران (PDKI یا KDP-I): سیاسی و مسلحانه، عضو سازمان ملل بدون نماینده.
- حزب حیات آزاد کردستان (PJAK): شاخه ایرانی PKK، درگیر درگیریهای مسلحانه با دولت ایران.
- حزب کمونیست کردستان ایران (Komala): تمرکز بر حقوق کارگری و استقلال.
- جنبشهای بلوچی (Baloch Separatist Movements): در استان سیستان و بلوچستان (جنوب شرقی ایران) متمرکز هستند و خواستار تشکیل بلوچستان بزرگ (شامل بخشهایی از پاکستان و افغانستان) میباشند. این جنبشها اغلب با حاشیهنشینی اقتصادی و مذهبی (سنی بودن در مقابل شیعه) مرتبط هستند و باعث تنشهای مرزی با پاکستان شدهاند. گروههای کلیدی:
- جیش العدل (Jaish al-Adl): مسلحانه، سلفی، اخیراً به ائتلاف “جبهه مبارزان مردمی” تغییر نام داده تا حمایت گستردهتری کسب کند.
- جندالله (Jundallah): مسلحانه، تمرکز بر حقوق بلوچها.
- جنبشهای عربی (Arab Separatist Movements): عمدتاً در استان خوزستان (جنوب غربی ایران) و میان عربهای اهواز فعال هستند. آنها ادعای تاریخی بر منطقه اهواز دارند و به سیاستهای فارسیسازی اعتراض دارند. سابقه به دوران قاجار و پهلوی بازمیگردد، با اعتراضات مداوم تا امروز. گروههای کلیدی:
- حزب همبستگی دموکراتیک الاهواز (Democratic Solidarity Party of Al-Ahwaz): سیاسی، خواستار استقلال اهواز.
- جنبش آزادیبخش ملی اهواز (National Liberation Movement of Ahwaz): مسلحانه.
- جنبش مبارزه عربی برای آزادی اهواز (Arab Struggle Movement for the Liberation of Ahwaz): مسلحانه.
- جنبشهای آذری (Azerbaijani Separatist Movements): در شمال غربی ایران (آذربایجان ایران) و میان آذریها فعال هستند. تمرکز بر اتحاد با جمهوری آذربایجان یا استقلال آذربایجان جنوبی. گروههای کلیدی:
- جنبش بیداری ملی آذربایجان جنوبی (Southern Azerbaijan National Awakening Movement): سیاسی.
- سازمان مقاومت ملی آذربایجان (Azerbaijan National Resistance Organization): تمرکز بر استقلال یا اتحاد.
- جنبشهای ترکمنی (Turkmen Separatist Movements): جنبشهای کوچکتر در منطقه ترکمنصحرا (شمال ایران). ادعای پاکسازی قومی توسط دولت دارند، اما کمتر فعال و شناختهشده هستند. گروه کلیدی:
- سازمان آزادیبخش ترکمنصحرا (Turkmensahra Liberation Organization): خواستار استقلال.
- جنبشهای دیگر (Minor Movements): شامل جنبشهای آشوری (Assyrian independence movement) که خواستار حقوق اقلیتهای مسیحی هستند، یا جنبشهای کوچک در میان گیلکها، لورها یا تالشها، اما اینها کمتر سازمانیافته و اغلب به حقوق فرهنگی محدود میشوند.
این جنبشها اغلب با چالشهایی مانند سرکوب دولتی، درگیریهای مسلحانه و اتهامات حمایت خارجی (مانند از سوی اسرائیل، آمریکا یا پاکستان) مواجه هستند. بسیاری از آنها در خارج از کشور فعالیت میکنند و در داخل ایران غیرقانونی هستند. این طبقهبندی بر اساس مناطق قومی است و ممکن است همپوشانی داشته باشد، زیرا برخی جنبشها بیشتر قومی-فرهنگی هستند تا جداییطلبانه مطلق.
نظرسنجی